به نام خداوندی که عشق پاک را افرید

ملاك‌هاي همسرگزيني در اسلام

يكي از مراحل بسيار مهم، حياتي و دشوار در ازدواج، برگزيدن همسر است. اينك برآنيم تا بدانيم اسلام درباره ويژگيهاي يك همسر شايسته، چه ملاك‌هايي ارايه مي‌دهد و از ديدگاه اين دين، چگونه همسري بايد برگزيد؟ آيا تنها بايد به عوامل مادي مانند: ثروت و زيبايي زن نگريست يا عوامل معنوي نظير: ايمان و دين داري نيز مؤثر شمرده مي‌شود؟ اكنون به طور گذرا به برخي از اين ملاك‌ها اشاره مي‌شود كه در بيشتر موارد براي مرد و زن ، مشترك است.

1ـ دين‌داري و ايمان

اين ملاك را بايد مهم‌ترين ملاك در همسرگزيني دانست؛ زيرا دين داري و پاي‌بندي به باورهاي مذهبي يكي از بزرگ‌ترين نعمت‌ها است. به يقين، كسي كه ايمان و دين خود را حفظ كرده است، در امر زناشويي و زندگي مشترك نيز فردي موفق خواهد بود. دين، مانع مهمي در برابر بي‌نظمي و افتادن آدمي به ورطه گناه و ستم‌كاري است. پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) آن گاه كه به فردي دستور داد ازدواج كند، چنين فرمود:

«ازدواج كن و بر تو باد كه با همسري دين‌دار ازدواج كني».[60]

امام صادق(عليه‌السلام) نيز فرموده است:

«هر كس براي دين زن با او ازدواج كند، خداوند مال و جمال به او روزي مي‌كند».[61]

اين ديدگاه در آيه 221 سوره بقره ـ چنان كه بحث آن گذشت ـ بيشتر نمودار است، آن گاه كه خداوند ، مؤمنان را از ازدواج با زنان مشرك و بي‌دين نهي مي‌كند، هر چند بسيار زيبا باشند.

2ـ خوش اخلاقي

پس از ايمان هيچ چيزي نمي‌تواند جاي‌گزين اخلاق نيك و خوش رفتاري و خوش‌گفتاري همسر گردد؛ زيرا زن و مرد تكيه‌گاه يكديگرند و تنها اخلاق پسنديده همسر مي‌تواند خستگي‌هاي روحي و جسمي طرف ديگر را به آساني بزدايد. اگر همسري ـ زن يا مرد ـ از بيشترين ثروت و زيبايي و شهرت برخوردار باشد، ولي با بدي رفتار كند، مشكلات بسياري پديد خواهد آمد.

به همين دليل، احاديث اسلامي بر خوش زباني، خوش خلقي، گذشت، ادب، نرم خويي، فروتني، مهرباني، عدالت، شرح صدر و بردباري، پاي مي‌فشارند. هر يك از اين ويژگي‌ها مي‌تواند بسياري از اختلاف‌ها و كشمكش‌هاي خانوادگي را برطرف سازد؛ زيرا بيشتر اين اختلاف‌ها از نبود همين عناصر سرچشمه مي‌گيرد. پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد:

«با كسي كه اخلاق و دينش پسنديده است (و ايمان و اخلاق نيك دارد) ازدواج كنيد، كه اگر چنين نكنيد، فتنه و فساد بزرگي در زمين پديد مي‌آيد».[62]

با اندكي دقت در اين سخن، به اهميت خوش‌رفتاري در همسر گزيني، بهتر پي مي‌بريم. هم چنين گفته‌اند: فردي به امام رضا(عليه‌السلام) نامه نوشت كه فردي از بستگانم به خواستگاري دخترم آمده است. ولي اخلاق خوبي ندارد و بداخلاق است، چه كنم؟ امام(عليه السلام) فرمود:

«اگر بداخلاق است، به او دختر نده».[63]

و در حديثي از امام علي(عليه‌السلام)، آسان‌گيري، نرم‌خويي و سازگاري از جمله ويژگي‌هاي بهترين زنان شمرده شده است.[64]

3ـ همتايي

تناسب، همتايي و هماهنگي مشخصات دختر و پسر عامل مهم ديگري است كه بر آن بسيار تأكيد شده است؛ زيرا اگر زن و مرد در جنبه‌هاي گوناگون ديني، اخلاقي، سني، علمي و... تناسب نداشته باشند، گرفتار مشكل خواهند شد. با  اين حال، آن چه بيشتر اهميت دارد، همتايي دختر و پسر از نظر اخلاق و باورهاي مذهبي است. اهميت همتايي، به گونه‌اي است كه حتي پيامبر(صلي الله عليه و آله) درباره حضرت علي(عليه‌السلام) و حضرت زهرا (سلام الله عليها) فرموده است:

«اگر علي(عليه‌السلام) آفريده نمي‌شد، هيچ همتايي براي ازدواج با فاطمه(سلام‌الله‌عليها) نبود».[65]

آيه شريفه «والطيبات للطيبين؛ زنان پاك ، شايسته مردان پاك هستند»[66] نيز به همين ملاك اشاره مي‌كند. در حديثي از رسول اكرم(صلي الله عليه و آله) مي‌خوانيم:

«زمينه‌ ازدواج همتايان را فراهم آوريد و با همتاي خود ازدواج كنيد و آنان را براي به دنيا آوردن فرزندان شايسته برگزينيد».[67]

نكته اصلي ا ين است كه پافشاري، تنها در همتايي ديني و اخلاقي پسنديده است و در غير آن صورت، امري بيهوده و ناپسند خواهد بود.

4ـ اصالت و شرافت خانوادگي

معمولا تربيت و رفتار و كردار هر انساني زاييده تربيت و اخلاق خانواده‌اي است كه در آن رشد كرده است. بررسي وضعيت خانواده فرد مورد نظر از نظر اجتماعي، اخلاقي، تربيتي و ديني، در شناخت بهتر همسر آينده به ما كمك خواهد كرد. روزي پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله) فرمود:

«اي مردم! از سبزه‌زاري كه بر بالاي منجلاب و مزبله‌اي روييده باشد، بپرهيزيد».

هنگامي كه درباره آن پرسيدند، ايشان فرمود:

زن زيبايي است كه در خانواده بدي رشد كرده باشد».[68]

پيامبر(صلي الله عليه و آله) با اشاره به نقش مهم خانواده در پرورش، فرزندان با شرافت و اصالت خانوادگي را از ملاك‌هاي مؤثر در گزينش همسر دانسته است. هم‌چنين ايشان فرموده است: «خانواده‌اي بد»، نه خانواده‌اي فقير و بي‌بضاعت، اين سخن مي‌رساند كه ملاك شرافت و اصالت خانوادگي نيز نجابت، پاكي و دين‌داري و كرامت آدمي است، نه ثروت، قدرت و شهرت.

5ـ سلامت جسم، روح و عقل

اين عوامل در ايفاي نقش فرد پس از ازدواج ـ در قالب شوهر، زن يا پدر و مادر ـ نقش مؤثري دارند. براي نمونه، مرد ديوانه نه مي‌تواند نقش همسري را براي زنش انجام دهد و نه نقش پدرانه را براي فرزندش. به همين دليل، احاديث اسلامي، مسلمانان را از ازدواج با كساني كه در زمينه روحي و عقلي كمبود دارند، بر حذر مي‌دارد. منظور از نقص جسماني نيز نداشتن اندام يا ديگر نقص‌هاي بدني نيست، بلكه بيشتر به بيماري‌هاي خطرناكي مانند: جذام، پيسي  وايدز و نظير آن برمي‌گردد. اين تأكيد بدان دليل است كه اسلام مي‌خواهد مسلمانان، جامعه و نسلي پاك و سالم داشته باشند. امام علي(عليه‌السلام) مي‌فرمايد:

«از ازدواج با زن احمق خودداري كنيد؛ زيرا هم نشيني با او براي شما بلا است و بچه‌ي به دنيا آمده از او تباه و ضايع مي‌شود».[69]

از امام باقر(عليه‌السلام) پرسيدند: آيا مي‌توان با زن ديوانه، ولي زيبا ازدواج كرد؟ ايشان به اين پرسش، پاسخ منفي داده است.[70]

هم‌چنين پيامبر(صلي الله عليه و آله) در فرازي از دعاهايش مي‌فرمايد:

خدايا! پناه مي‌برم به تو از ... زني كه با كودني و حماقت و بدخلقي خود، مرا پيش از وقت، پير كند و... .[71]

6ـ زيبايي

اسلام افزون بر جنبه معنوي و ديني همسر آينده بر مسأله زيبايي همسر نيز تأكيد مي‌كند. انسان خواه ناخواه، زيبايي را دوست دارد و زشتي‌ ظاهري و نازيبايي را ناپسند مي‌داند، چنان كه خداوند نيز «خود زيباست و زيبايي را دوست دارد».  هر چند در احاديث اسلامي، به اين ملاك اشاره شده است، ولي از هر گونه برخورد افراطي يا تفريطي با آن بايد پرهيز كرد. زيبايي را در كنار ديگر ملاك‌هاي اسلامي قرار داد و نظري متعادل به آن داشت، هم‌چنان كه پيشوايان ما چنين ديدگاهي را آموزش داده‌اند. براي نمونه در حديثي مي‌خوانيم:

«هر كسي براي زيبايي زن با او ازدواج كند، خداوند زيبايي زن را براي مرد وبال و سنگيني قرار مي‌دهد»[72].

در مقابل، مي‌بينيم كه امام كاظم(عليه‌السلام) مي‌فرمايد:

«سه چيز نور چشم را جلا ميبخشد، نگاه به سبزه، آب جاري و صورت زيبا»[73].

پس اسلام از يك سو همه چيز را در زيبايي چهره خلاصه نمي‌كند و از سوي ديگر، از آن بي‌اعتنا نيز نمي‌گذرد. در احاديث ديگري، روي سفيد، چهره زيبا، بلندي و زيبايي مو، گندم گون بودن، خنده‌ي زيبا و... به عنوان زيبايي زن معرفي شده است. امام باقر(عليه‌السلام) فرمود:

«هرگاه خواستيد با زني ازدواج كنيد، از موي او بپرسيد».[74]

كساني كه نبايد با آن‌ها ازدواج كرد

اسلام همان گونه كه ملاك‌هاي همسرگزيني را برمي‌شمارد، از گروه‌هايي نام مي‌برد كه بايد از ازدواج با آنان خودداري شود. فلسفه اين نهي آن است كه فرزند، امانت الهي است. براي حفظ اين امانت و نعمت الهي بايد در برگزيدن همسر ـ كه پدر و مادر آينده است ـ دقت كرد تا اين امانت الهي هدر نرود. پدر و مادر دختر و پسر نيز بايد بكوشند دلبندان خويش را به دست كساني نسپارند كه آنان را از راه اخلاق نيك و حتي ايمان و اسلام دور مي‌كنند. اين گروه‌ها عبارتند از:

1ـ كافر و مشرك[75]

2ـ شراب خوار

رسول اكرم(صلي الله عليه و آله) فرمود:

«هر گاه شراب خوار به خواستگاري دخترتان آمد، به او زن ندهيد».[76]

هم چنين امام صادق(عليه‌السلام) فرمود:

هر كس دختر پاكش را به شراب خوار بدهد، رحم خود را با او گسسته است.[77]

3ـ فاسق

پيامب اكرم(صلي الله عليه و آله) فرمود:

هر كس، دختر عزيز و با كرامتش را به مردي بي دين(و فاسق) شوهر دهد، هر روز هزار بار لعنت بر او نازل مي‌شود.[78]

پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) در حديثي ديگر، گروهي از زنان را معرفي مي‌كند كه بايد از ازدواج با آن‌ها خودداري كرد. ايشان فرمود:

آيا بدترين زنان را معرفي نكنم؟ زني است كه در فاميل خود ذليل است و بر شوهر خويش، كبر و بزرگي مي‌فروشد، نازا و كينه توز است و از كار زشت پرهيز نمي‌كند. در نبود شوهر، خود را بيارايد و هنگام حضور شوهر بدون آرايش و زيور باشد. سخن شوهر را گوش نكند، عذر شوهر را نپذيرد و از خطايش در نگذرد.[79]

 ديدگاه اسلام درباره وظيفه‌هاي دوجانبه‌ همسران

گفتيم كه اسلام براي همه مراحل زندگي به ويژه ازدواج، برنامه‌هاي جامعي دارد. از جمله‌ اين برنامه‌ها؛ وظيفه‌ها و مسئوليت‌هاي دوجانبه‌اي است كه دين مبين اسلام براي همسران قرار داده و آنان را به انجام آن، امر كرده است. در اين بخش، به طور گذرا به برخي از مهم‌ترين اين مسئوليت‌ها مي‌پردازيم.

وظايف شوهر‌ (مرد)[80]

1ـ نفقه و فراهم آوردن نيازهاي ضروري

وجوب نفقه و هزينه خانواده بر شوهر در شمار مسلمات فقه و حقوق اسلامي است.[81] وجوب نفقه دو شرط دارد: دايم بودن ازدواج و تمكين زن از شوهر.[82]هم‌چنين از غذا، لباس، فرش، وسايل آشپزي و اثاثيه، وسايل آرايش، مسكن، خدمت كار متناسب  با شأن زن و بر اساس عرف و عادت، در شمار نفقه نام برده‌اند.[83]

امام صادق(عليه‌السلام) در پاسخ به گروهي كه در باره حق زن بر شوهر پرسيده بودند، فرمود:

او را سير كند و تنش را بپوشاند و... .[84]

هم چنين، در حديثي ديگر، زن را يكي از كساني مي‌داند كه نفقه و پرداخت هزينه زندگي او بر مرد واجب است.[85]

2ـ برآوردن نيازهاي جنسي

يكي از وظيفه‌هاي مهم مرد، برآوردن نيازهاي جنسي همسر است. به امام رضا(عليه ‌السلام) گفتند: مردي همسر جواني دارد، ولي به دليل مصيبتي كه بر او وارد شده، چند ماه ـ بلكه يك سال ـ است همسرش را ترك كرده است. البته او قصد آزار دادن زنش را نداشته و اين كار تنها به دليل مصيبتي است كه به او رسيده است. آيا او در اين مورد، گناه كرده است؟ امام رضا(عليه‌السلام) فرمود:

اگر زنش را 4 ماه  ترك كند (در امر زناشويي) پس از آن گناه كرده است.[86]

3ـ اكرام و محبت

در ديدگاه اسلامي، زن همانند امانتي در دست شوهر است. بنابراين، شوهر نبايد اين امانت الهي را تباه كند، بلكه بايد گرامي بدارد و دوست داشته باشد. پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) فرمود:

از دنياي شما تنها زنان و بوي خوش را بهره گرفتم.[87]

اكرام و محبت همسر و آزار ندادن او آن قدر مهم است كه پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) آزار زن را سبب نپذيرفته شدن نماز و روزه و كار نيك مرد معرفي مي‌كند.[88] امام علي(عليه‌السلام) در نامه‌اي خطاب به امام حسن(عليه‌السلام) فرمود:

زن دسته ريحانه (ظريف) است نه قهرمان.[89]

اين سخن بدان معنا است كه رفتار و كردار مرد نسبت به همسرش بايد مانند رفتار با يك دسته گل باشد. در حديثي ديگر، پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد:

زن لعبت (و مسرت بخش زندگي) است. هر كس زن بگيرد، نبايد او را تباه و ضايع كند.[90]

هم چنين ايشان مي‌فرمايد:

كسي كه زن مي‌گيرد بايد به او احترام بگذارد.[91]

4ـ ارشاد و هدايت

در بخش پي‌آمدهاي فردي ازدواج گفتيم كه ا زدواج مايه تكامل دين است. شوهر بايد از دين و ايمان زن پاسداري كند و بر آن بيفزايد. از امام صادق(عليه‌السلام) پرسيدند: خداوند مي‌فرمايد: «خود و كسان خود را از آتشي كه هيزمش، انسان‌ها و سنگ است، نگه داريد»[92] ما چگونه زنان خود را از ا ين آتش حفظ كنيم؟ امام فرمود:

به زنان‌تان امر (به معروف) ونهي از منكر كنيد.[93]

علامه مجلسي در توضيح آيه 6 سوره تحريم، 4 وظيفه را براي سرپرست خانواده برمي‌شمارد: دعوت خانواده به پرستش خداوند، آموزش احكام و واجبات، نهي از زشت‌كاري‌ها، تشويق به كارهاي نيك.[94]

5ـ توسعه در امر زندگي و گشاده دستي

اسلام تنها به فراهم آوردن هزينه‌هاي واجب زن بسنده نكرده است. در  مواردي، افزون بر واجب دانستن نفقه زن، مرد را تشويق مي‌كند كه براي نشان دادن مهر و محبت خود، هدايايي براي زن بخرد و با پرهيز از بخل ورزيدن، در زندگي، دستي گشاده داشته باشد. امام رضا(عليه‌السلام) فرمود:

بر صاحب نعمت واجب است كه بر عيالش گشاده دستي داشته باشد.[95]

پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) نيز در تشبيه زيبايي مي‌فرمايد:

همانا مؤمن همانند رفتار خداوند در حق خانواده‌اش عمل كند. هرگاه خداوند در روزي به او وسعت داد، او نيز توسعه بدهد و هرگاه خداوند در  روزي بر او سخت گرفت، او هم سخت بگيرد.[96]

ايشان در نكوهش بخل فرموده است:

كدام درد از بخل و خسيس بودن درد ناك‌تر است.[97]

هم چنين احاديثي وجود دارد كه مرد را به خريدن تحفه براي زن تشويق مي‌كند.

رسول خدا(صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد:

كسي كه به بازار برود و هديه‌اي براي عيالش بخرد، مانند كسي است كه حامل صدقه‌اي براي مستمندان است.[98]

امام سجاد(عليه‌السلام) مي‌فرمايد:

بازار رفتن و خريد يك درهم گوشت براي همسرم كه ميل به خوردن آن پيدا كرده، براي من از بنده آزاد كردن دوست داشتني تر است.[99]

البته ا ين گشاده دستي نبايد به اسراف و تبذير بيانجامد؛ زيرا عقل و شرع، آدمي را به ميانه روي سفارش مي‌كنند. رسول خدا(صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد:

هر كس در زندگي، ميانه روي پيشه كند، خداوند به او روزي مي‌دهد و هر كس تبذير و اسراف كند، خداوند آن را حرام كرده است.[100]

6ـ درگذشتن از خطاي زن

اسلام به مرد سفارش مي‌كند كه اگر زن، خطايي انجام داد، او را ببخشد، و در صورت بداخلاقي زن، بردباري ورزد. پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد:

هر مردي كه بر بدي اخلاق زنش صبر كند، خداوند براي هر صبر او در برابر اين بداخلاقي همان پاداش را مي‌دهد كه به صبر ايوب در برابر بلاهايش داد.[101]

ايشان در حديثي ديگر مي‌فرمايد:

هر كس براي رضا‌ي خدا در برابر اخلاق بد زنش صبر كند، خداوند پاداش شاكران را به او مي‌دهد.[102]

امام صادق(عليه‌السلام) در حديثي كه در گذشتن از خطا را از حقوق زن بر مرد، معرفي مي‌كند، مي‌فرمايد:

پدرم زني داشت كه آزارش مي‌داد، ولي پدرم، او را مي‌بخشيد.[103]

7ـ آراستگي

تأكيد اسلام بر آراستگي و پاكيزگي و بهره‌گري از عطر و بوي خوش و... مخصوص زنان نيست، بلكه مردان را نيز در برمي‌گيرد. اين نكته در حديث زيبايي به خوبي بيان شده است[104]. «حسن بن مبهم مي‌گويد: امام كاظم(عليه‌السلام) را ديدم در حالي كه خضاب كرده بود. گفتم: فدايت شوم (شما هم) خضاب كرده‌ايد (و خود را آراسته‌ايد؟) امام فرمود: آري، آراستگي از آن چيزهايي است كه عفت زن را افزون مي‌كند. زنان بدين سبب آلوده شده‌اند، كه شوهرانشان، خود را نياراستند. ايشان سپس فرمود: آيا دوست داري كه همسرت را بدون آرايش و در ژوليدگي ببيني؟ گفتم: نه. فرمود: او هم چنين است، نظافت و خوش بو بودن و كوتاه كردن مو از اخلاق پيامبران(عليهم‌السلام) است».

اين‌ها شمه‌اي كوتاه از مسئوليت‌هاي مرد و حقوق زن بر شوهر بود. افزون بر اين ‌ها مرد بايد وظيفه‌هايي هم چون: همكاري در منزل، خوش زباني، احترام به خانواده زن، همكاري با زن در پرورش فرزندان و ديگر اصول انساني و اسلامي را نيز رعايت كند.

وظايف زن

اينك به احاديثي مي‌پردازيم كه درباره وظيفه‌ها و مسئوليت‌هاي زن در برابر مرد و حقوق شوهر بر زن وارد شده است.[105]

1ـ تمكين در زناشويي

يكي از مهم‌ترين وظيفه‌هاي زن اين است كه از شوهر خود تكمين كند. اهميت اين امر تاجايي است كه ‌«استحقاق نفقه در عقد دايم مشروط به تمكين زوجه است، مگر اين كه زوجه داراي عذر شرعي باشد».[106]

پيامبر(صلي الله عليه و آله) در سخني درباره حقوق شوهر بر زن، تمكين را يكي از اين موارد مي‌شمارد و مي‌فرمايد:

زن بايد خود را شب و روز (بر مرد) عرضه كند. [107]

در حديث ديگري، امام باقر(عليه‌السلام) مي‌فرمايد:

پيامبر(صلي الله عليه و آله) به زنان مي‌فرمود: نمازتان را به خاطر اين كه شوهران‌تان را منع كنيد، به درازا نكشانيد.[108]

پس مي‌بينيم كه اسلام به اين امر بسيار اهتمام دارد. از اين مطلب مي‌توان دريافت كه بسياري از فحشا و فسادهاي موجود در جامعه از كوتاهي زن و مرد در همين وظيفه برمي‌خيزد؛ زيرا وقتي شوهر يا زن نتواند خود را ارضا كند، ممكن است در بيرون از خانه و در محيط اجتماع، در پي آن باشد.

2ـ پيروي از دستور شوهر 

اين وظيفه يكي از وظيفه‌هاي بسيار سنگين زن است و آن قدر اهميت دارد كه پيامبر(صلي الله عليه و آله) مي‌فرمود:

اگر مي‌خواستم امر كنم كسي براي كسي سجده كند، امر مي‌كردم كه زن براي شوهرش سجده كند.[109]

همه مي‌دانيم كه بسياري از كشمكش‌ها و اختلافهاي خانوادگي، در پيروي نكردن زن ازشوهر ريشه دارد. امام صادق(عليه‌السلام) فرمود:

هر زني نمازهاي پنج گانه را بخواند و روزه‌ي ماه رمضان را بگيرد و خانه خدا را زيارت كند و از شوهر خويش پيروي كند و حق علي(عليه‌السلام) را بشناسد، از هر دري كه بخواهد، به بهشت وارد مي‌شود.[110]

بنابراين ائمه معصومين(عليهم‌السلام) پيروي زن از شوهر را هم رديف نماز و روزه و حج قرار داده‌اند. پيامبر(صلي الله عليه و آله) نيز مي‌فرمايد:

هر زن صالحه‌اي كه خدا را عبادت كند و فرايض را به جاي آورد و از شوهرش پيروي كند، به بهشت وارد مي‌شود.[111]

گفته‌اند در روز عيد قربان، پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) بر شتر برهنه‌اي سوار شد و به بيرون از شهر مدينه رفت. در آن جا به گروهي از زنان برخورد كرد، ايستاد و به آنان فرمود:

اي گروه زنان! صدقه بدهيد و از مردان خود پيروي كنيد.[112]

البته اطاعت و پيروي در رفت و آمدها نيز مورد تأكيد اسلام است[113] و اين مسأله يكي از دستورهاي سازنده اسلام است كه پي آمدهاي سودمند فراواني دارد؛ زيرا در هر جامعه‌اي كه رفت و آمد زنان در آن بيشتر و بدون كنترل باشد، فساد نيز به همان اندازه بيشتر است.

پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) با برشمردن حقوق مرد بر زن مي‌فرمايد:

زن نبايد بدون اجازه شوهرش از خانه بيرون برود و اگر چنين كرد، فرشتگان آسمان و زمين و فرشتگان غضب و رحمت بر او لعنت مي‌فرستند تا به خانه برگردد.[114]

3ُـ آزار نرساندن به شوهر

زن نبايد با رفتار و گفتار خويش، او را برنجاند؛ زيرا پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) فرمود:

زني كه شوهرش را خشمگين سازد، نماز و كار نيكش پذيرفته نمي‌شود تا آنگاه كه شوهرش از او خشنود شود. اگر چه روزه‌ بسيار بگيرد و شب را به زنده‌داري بگذراند و بنده آزاد كند و از اموالش در راه خدا انفاق كند.[115]

در حديث ديگري، امام صادق(عليه‌السلام) درباره آزار زباني زن چنين مي‌فرمايد:

هر گاه زني به شوهرش بگويد كه من از تو هيچ خيري نديدم، همه كردارش تباه
مي‌شود.[116]

البته هچنان كه در بخش مسئوليتهاي شوهر بيان شد، شوهر نيز بايد از هر گونه آزار رساندن به همسرش خودداري كند.

4ـ خوش رفتاري

خوش رفتاري و خوش گفتاري زن با مرد، احترام به شوهر، بازگو نكردن عيب‌هاي شوهر نزد ديگران، پيش دستي در سلام، بدرقه شوهر هنگام بيرون رفتن و به پيشباز شوهر رفتن، با نام نيك صدا زدن و... از راه كارهايي است كه زن مي‌تواند به وسيله آن‌ها زندگي شيريني براي خود فراهم سازد. با به كار بستن چنين روش‌هايي، شوهر هر قدر هم بداخلاق باشد، دگرگون خواهد شد. پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) چه زيبا فرمود:

جهاد زن، خوب شوهر داري كردن اوست.[117]

آراستگي براي شوهر

در احاديث بي‌شماري آمده است كه زن بايد خود را تنها براي شوهرش بيارايد و هيچ گاه براي غير شوهر و نامحرمان، آرايش نكند. امام باقر(عليه‌السلام) مي‌فرمود:

شايسته نيست زن بدون زيور باشد، هر چند به گردن بندي باشد كه به گردن مي‌آويزد و سزاوار نيست دستش از خضاب تهي باشد، هر چند به حنا دست خود را مسح كند حتي اگر پير باشد. [118]

اسلام حتي براي زني كه شوهر نابينا دارد، برنامه هاي ويژه‌اي در نظر گرفته است. پيامبر(صلي الله عليه و آله) زينت چنين زني را بوي خوش و خضاب معرفي مي‌كند.[119] گفتني است براي اين گونه آرايش و زينت زن براي شوهر هيچ محدوديتي وجود ندارد، بلكه امام باقر(عليه‌السلام) مي‌فرمايد:

هر آرايش و زينتي كه زن براي شوهرش مي‌كند، مانعي ندارد. [120]

اين ديدگاه كاملا با روشي كه در جوامع غربي حاكم است، فرق دارد. در آن جوامع، زن در بيرون از خانه و در برابر چشمان هوس آلود افراد هرزه، خود را بيش از پيش زيبا نشان مي‌دهد. چنين پديده‌اي يكي از عوامل بسيار مهم در گسترش فساد اخلاقي و انحطاط اجتماعي است. باري، اسلام، زينت و آرايش زن را تنها براي شوهرش مي‌خواهد، چنان كه پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد:

بر زن واجب است كه خود را براي شوهرش، با بهترين بو‌ها خوش بو سازد و بهترين لباس‌ها را بپوشد و به بهترين زينت‌ها خود را بيارايد.[121]

اسلام بر عكس جوامع غربي، اجازه نمي‌دهد كه زن خود را در برابر چشمان نامحرمان بيارايد و خرامان گام بردارد. پيامبر اكرم(صلي الله عليه و آله) مي‌فرمايد:

هر زني كه خود را خوش بو كند و از خانه‌اش بيرون برود، تا هنگامي كه به خانه برگردد، بر او لعنت فرستاده مي‌شود.[122]

در حديث ديگري، پيامبر(صلي الله عليه و آله) به زنان مسلمانان دستور داد كه خود را براي غير شوهر زينت نكنند؛ كه اگر چنين كنند بر خداوند حق است كه آنان را به آتش دوزخ گرفتار سازد.[123]

با اندكي دقت در ماهيت اين احكام درمي‌يابيم كه اگر به آن‌ها رفتار شود، بسياري از مفاسد اخلاقي در جامعه ريشه كن خواهد شد.

6ـ ديگر وظايف

كار در خانه از اموري است كه از وظايف زن نيست، ولي در انسجام و رفاه خانواده نقش فراواني دارد و گونه‌اي عبادت به شمار مي‌آيد. امام صادق(عليه‌السلام) از پيامبر(صلي الله عليه و آله) نقل مي‌فرمايد:

هر گاه زني به منظور خدمت در خانه شوهر چيزي را جا به جا كند، خدا به او نظر رحمت مي‌افكند و هر كس كه خدا به او نظر كند، از عذاب در امان است.[124]

در روايتي ديگر، حتي دادن يك ليوان آب به شوهر براي رفع تشنگي او، از يك سال روزه داري و شب خيزي براي عبادت، برتر شمرده شده است.[125] يكي ديگر از مسئوليت‌هاي زن، تصرف نكردن در مال شوهر بدون اجازه‌ي او است، حتي اگر براي صدقه و انفاق باشد. پيامبر(صلي الله عليه و آله) هنگام برشمردن حقوق شوهر بر زن عنوان كرده است:

زن نبايد از مال شوهرش صدقه بدهد جز با اجازه شوهرش.[126]

فلسفه اين كار در آن است كه مال مرد، امانتي است نزد زن كه بايد به خوبي از آن نگه‌داري كند.

بنابراين، با توجه به آموزه‌هاي اسلامي و گفتار پيشوايان دين، 4 وظيفه اصلي يا نياز مهم خانواده را مي‌توان چنين برشمرد:

1ـ نيازهاي مادي: زن و مرد براي برآوردن هزينه‌هاي زندگي، وظيفه‌هايي دارند. مرد بايد هزينه‌هاي مادي زندگي و نفقه را فراهم كند و زن نيز شايسته است با پرهيز از اسراف و تبذير، به اقتصاد خانواده ياري برساند.

2ـ نيازهاي جنسي: اين نياز بايد به وسيله زن و مرد به بهترين و كامل‌ترين صورت برآورده شود.

3ـ نيازهاي عاطفي: اين نياز با محبت، دلگرمي دادن، سخنان محبت آميز و مهرباني دو جانبه برآورده مي‌شود.

4ـ نيازهاي معنوي: پرورش دادن جنبه معنوي و روحي زن و مرد بسيار مهم است. هر دو بايد بكوشند با گفتار و كردار خويش، همديگر را به سوي ايمان و معنويت و دوري از گناه و مادي گرايي بكشانند و به گفته قرآن، خود و خانواده شان را از آتش دوزخ دور نگه دارند.

  موانع ازدواج

دانستيم كه نياز زن و مرد به ازدواج و در كنار هم بودن، نياز طبيعي و انكار ناپذير است. هنگامي كه دختر و پسري به سن بلوغ مي‌رسند و غريزه جنسي به شدت هجوم مي‌آورد، تنها ازدواج مي‌تواند كامل‌ترين و بهترين پاسخ گو باشد. پس هرگاه در برابر اين پاسخ فطري طبيعت به غريزه جنسي، مانع ايجاد شود، مشكلات بزرگي به بار خواهد آمد. متأسفانه اين موانع در جامعه ما كم نيست. هم چنان كه شهيد مطهري مي‌نويسد: «در جامعه‌ي امروز ما، جوانان به طور محسوسي از ازدواج شانه خالي مي‌كنند، حاملگي، زاييدن و بچه بزرگ كردن به صورت امر منفوري براي زنان درآمده است... ازدواج‌هايي كه نمونه‌ي وحدت روح است جز در ميان طبقاتي كه به مقررات اخلاقي كهن پاي بندند، كمتر ديده مي‌شود».[127]

اينك به موانعي مي‌پردازيم كه به ترك ازدواج يا دير شدن سن آن مي‌انجامد:

1ـ چشم داشت‌هاي بيهوده

اين مانع چند جنبه دارد و متأسفانه روز به روز در حال گسترش است. گاهي اين بهانه جويي از سوي پسر و دختر و گاهي از سوي والدين و گاهي به دليل وضعيت اجتماعي خانواده‌ها صورت مي‌گيرد. در اين حالت، هر كس مي‌كوشد با همسري صد در صد ايده‌ال ازدواج كند كه هيچ گونه كمبود و اشكالي نداشته باشد. كوتاهي يا بلندي قد، پايين بودن ميزان تحصيلات، نداشتن خانه، زندگي با شوهر مادر، شهرستاني بودن، ناشناخته بودن در ميان خويشاوندان و... براي دختر و پسر بهانه‌گير، دست آويز خوبي براي رد خواستگار يا نرفتن به خواستگاري است.

هر چند دقت در زمينه شخصيت، ويژگي‌هاي اجتماعي و اعتقادي، تناسب تحصيلات و... در گزينش همسر آينده اهميت دارد، ولي آن چه مانع به شمار مي‌آيد، ديدن «هزار نكته باريك‌تر از مو» در طرف مقابل است. ديده شده است كه در برخي موارد، نوع مدل لباس و مو، فردي را از ازدواج باز مي‌دارد، اين در حالي است كه بارها گفتيم ازدواج بر اساس طبيعت انسان و دستور شرع، امري ضروري است. در اين حالت، چه بسا دختراني هستند كه خواستگاران فراواني داشته‌اند، ولي هر يك را به دليل همين چشم داشت‌ها و بهانه‌هاي بي‌جا رد كرده‌اند. هم چنين پسران بسياري هستند كه به دليل نيافتن دختران صد در صد ايده‌آل خود (!) با وجود گذشتن چند دهه از عمرشان، به ازدواج تن نمي‌دهند. چاره‌ي كار آن است كه سطح توقع‌ها و چشم‌داشت‌ها در ازدواج كاهش يابد وجنبه‌هاي مالي، زيبايي و... نقش فرعي داشته باشند نه اصلي. هم چنان كه پيامبر(صلي الله عليه و آله) همانندي در ايمان را اصل دانسته و فرموده است:

در امر ازدواج، همه‌ي مؤمنان همتاي يكديگرند. [128]

2ـ آداب دست و پاگير

يكي از خاكريزهاي فرا روي دختر و پسر و والدين در امر ازدواج، آداب و سنت‌هايي است كه در جامعه نفوذ كرده و همانند يك واجب و فريضه (!) نقض آن را نه تنها جايز نمي‌دانند، بلكه ضد ديني (!) مي‌پندارند. متأسفانه چون اين سنت‌ها رنگ مذهبي به خود گرفته است، در همه مراحل ازدواج گريبان‌گير خانواده‌ها است و پيمودن راه را دشوار مي‌سازد.

تشريفات سنگين شب خواستگاري، روز عقد، روز جشن و روز عروسي، دعوت از صدها نفر، خريد طلا براي زن با بهاي بسيار گزاف، خريد طلا براي داماد (!)، برخي سنت‌هاي محلي و لازم الاجرا و... در شمار سنت‌هاي ناپسندي است كه متأسفانه هنوز رواج دارد. بيشتر اين آداب و سنت‌ها تنها به بهانه چشم و هم چشمي با ديگران ـ براي رو سفيد شدن نزد همسايه ها و خويشاوندان و دوستان!ـ صورت مي‌گيرد. هم‌چنين با اين سخن كه رعايت اين آداب، محبت مي‌آورد، بر بيهودگي آن سرپوش مي‌گذارند. براي نمونه، خريدن طلاهاي هنگفت را نشانه‌ي محبت و اظهار علاقه‌ي داماد و خانواده‌اش به عروس عنوان مي‌كنند، در حالي كه گاهي بهاي اين طلاها از كل حقوق سالانه جوان تازه داماد بيشتر است.

بايد گفت اين آداب و سنت‌ها نه ريشه اخلاقي و انساني دارد و نه ريشه شرعي و مذهبي؛ زيرا در مراسم ازدواج بزرگان دين اسلام هيچ كدام از اين موارد ديده نمي‌شود. همان‌گونه كه در داستان ازدواج بهترين مرد و زن جهان ـ علي(عليه‌السلام) و فاطمه(سلام‌الله‌عليها) ـ ديديم كه مراسم به سادگي بسيار تمام انجام شد و چنين سنت‌هاي دست و پا گيري وجود نداشت.

چنين نمونه‌هايي در زندگي پيروان راستين اهل بيت(عليهم‌السلام) نيز به چشم مي‌خورد.[129] يكي از اين نمونه‌ها، داستان شيرين ازدواج دختر فقيه گرانقدر، مرحوم كاشف الغطاء است. مقام علمي و فقهي كاشف الغطاء بر كسي پوشيده نيست. ايشان در يكي از جلسه‌هاي درس خود عنوان مي‌كند من دختري دارم كه هنگام ازدواج اوست. اگر يك جوان متدين و با اخلاقي بخواهد، دخترم را به ازدواج او درمي‌آورم. در اين ميان طلبه‌اي برخاست و اظهار علاقه كرد. كاشف الغطاء با توجه به شناختي كه از اين طلبه داشت، به او گفت: پس از كلاس به خانه من بيا. خود نيز پس از رفتن به خانه، با دخترش گفت و گو كرد. وي گفت كه اين طلبه از مال دنيا هيچ ندارد، ولي داراي دانش و اخلاق است. دختر هم پذيرفت و در همان زمان، عقد را خواندند. ايشان يكي از اتاق‌هاي منزل خودش را حجله قرار داد و دختر را همان شب به خانه بخت فرستاد.

اين داماد كسي نبود جز مرحوم شيخ محمد تقي مسجد شاهي كه از فقيهان ارزشمند عصر خويش گشت. رفتار اين بزرگان دين و دانش بسيار آموزنده است. اين رفتار نشان مي‌دهد كه از يك سو، آنان براي امر ازدواج اهميتي بسيار قائل‌اند و از سوي ديگر، از بستن هر گونه پيرايه‌هاي غير ديني به آن، دوري مي‌كنند.

3ـ جهيزيه‌هاي سنگين

اين مسأله نيز يكي از مشكلات و موانع ازدواج در جامعه كنوني ما است. اسباب و اثاثيه‌اي كه بايد در آغاز زندگي مشترك مشكل گشاي دو جوان باشد، خود به مشكلي تبديل شده كه تنها با صرف هزينه‌هاي فراوان و به زانو درآمدن سرپرست خانواده در زير فشار اقتصادي آن، گشودني است. نخستين انديشه‌ پدر و مادر دختر هنگام آمدن خواستگار اين است كه چگونه هزينه جهيزيه دخترشان را فراهم سازند. اگر هم اين توانايي را در خود نمي‌بينند، به ناچار بايد در خانه بماند و شوهر نكند تا خداوند دري بگشايد(!)

متأسفانه بيشتر اين اسباب و اثاثيه‌هاي اضافي براي رفع مشكلات دو زوج جوان نيست، بلكه براي آن است كه شمار ماشين‌هايي كه جهيزيه را مي‌برند به اندازه يا بيشتر از ماشين‌هاي جهيزيه دختر فلان همسايه يا فلان خويشاوند باشد. بد نيست بدانيم كه جهيزيه حضرت زهرا و حضرت علي(عليه‌السلام) آن چنان ناچيز بود كه پيامبر(صلي الله عليه و آله) به گريه درآمد.

4ـ مهريه‌هاي سرسام آور

چهارمين مانع ازدواج نكردن يا دير ازدواج كردن، مهريه‌هاي سرسام آوري است كه گاهي رنگ ديني نيز به خود مي‌گيرد. حتما شنيده‌ايد كه مي‌گويند: 124 هزار سكه به نيت 124 هزار پيامبر(صلي الله عليه و آله) يا 72 سكه به نيت 72 تن كربلا، در حالي كه مي‌توان گفت: 5 سكه به نيت 5 تن آل عبا.

فلسفه وجودي مهريه در ازدواج، پر شدن خلاء اقتصادي زن و استحكام هر چه بيشتر كانون خانوادگي است. مهريه، وسيله‌اي براي ميخكوب كردن داماد(!) و بدتر از آن، چشم و هم چشمي نيست. اسلام نيز مهر زياد را نپذيرفته است و آن را ناپسند مي‌داند. امام صادق(عليه‌ السلام) مي‌فرمايد:

شومي زن به زيادي مهر او و نازايي است.[130]

البته احاديث ديگري نيز در اين زمينه وجود دارد كه از آن چشم مي‌پوشيم.

5ـ بي‌كاري

شايد بتوان گفت در جامعه‌ امروزي، بي‌كاري جوانان مهم‌ترين علت ازدواج نكردن است. پيدا كردن شغل، آن هم متناسب با تحصيلات و ويژگي‌هاي دلخواه جوان بسيار مشكل است، به گونه‌اي كه تا جوان بخواهد به كار و منبع درآمدي دست يابد و سپس ازدواج كند، به دهه‌ي سوم يا حتي چهارم زندگي گام خواهد نهاد. بدون داشتن شغل نيز ازدواج كردن، بسيار مشكل آفرين و حتي امكان ناپذير به نظر مي‌رسد.

6ـ چشم و هم چشمي

متأسفانه بيشتر آداب و رسوم مراسم‌هاي خواستگاري و عقد و عروسي زاييده‌ي همين بلاي اجتماعي است. چشم و هم چشمي بر رفتار بيشتر خانواده‌ها در امر ازدواج تأثير مي‌گذارد و كار ازدواج را بيش از پيش دشوار، پرهزينه و پيچيده مي‌سازد.

7ـ اجبار در همسرگزيني

متأسفانه در برخي موارد ديده مي‌شود كه پدر و مادر پسر يا دختر آن چنان مستبدانه با اين پديده برخورد مي‌كنند و مي‌خواهند نظر خويش را بر كرسي بنشانند كه جوان پس از مدتي، تمايل به ازدواج را از دست مي‌دهد.

8ـ توكل نداشتن بر خداوند

گاهي بعضي از افراد، شرايط اوليه براي ازدواج را دارا هستند، ولي مسايلي هم چون گراني و هزينه‌ بالاي زندگي را مطرح مي‌كنند. اين مسأله نشان مي‌دهد كه آنان به خداوند توكل ندارند و از فضل الهي نااميدند . اين مسأله آفت بزرگي است، در حالي كه خداوند در آيات 32 و 33 سوره نور مي‌فرمايد:

بي همسران خود و... را همسر دهيد. اگر تنگ دستند، خداوند آنان را از فضل خويش بي‌نياز خواهد كرد